Czerwona Planeta

OPIS OGÓLNY:
Charakterystyka fizycznogeograficzna od północy ku południowi:
Północna czapa polarna: Warstwy zamrożonego CO2, lodu i pyłu pokrywaj±ce obszar o ¶rednicy 500 km. Szron CO2 sublimuje do atmosfery wiosn± a zamarza z powrotem jesieni±. Czapę otacza niemal ci±gły pas piaskowych wydm.
Niziny Północne: rozległe strumienie lawy pokryte osadami; procesy peryglacjalne.
Tharsis i Elysium Montes: wielkie wulkany tarczowe na płaskowyżach wulkanicznych.
Olympus Mons: wysoko¶ć: 25 km ponad otoczaj±ce równiny; ¶rednica: 600 km, ¶rednica krateru 65 × 80 km.
Valles Marineris: system kanionów pochodzenia tektonicznego o długo¶ci 4000 km; kanały wypływowe.
Wyżyny Południowe: stara powierzchnia silnie pokryta kraterami z dwoma prehistorycznymi basenami uderzeniowymi: Hellas (2000 km ¶rednicy), Argyre (1100 km ¶rednicy). Sieci dolin.
Południowa czapa polarna: Warstwy lodu, zamrożonego CO2 i pyłu. Więcej pyłu niż w czapie północnej. Zimy (aphelium) s± tu chłodniejsze i dłuższe, za¶ lata (peryhelium) cieplejsze i krótsze niż na północy. Warstwy CO2 nie znikaj± nawet latem ale powierzchnia lodu kurczy się z zimowych 1800 km ¶rednicy do trwałego letniego obszaru o rozmiarze 150 km. W regionie polarnym można spotkać pola wydm z sezonowymi, kolistymi, ciemnymi plamami.

MAŁE OBIEKTY:
Kratery: większe niż 5 km posiadaj± złożone z jęzorów, upłynnione pokrywy wyrzutowe: zamarznięte warstwy lodu gruntowego gwałtownie roztopione i wymieszane z regolitami (gleba) i skałami.
„Jeziora” (wychodnie równolegle osadzonych warstw): we wnętrzach kraterów, teren między kraterami, tereny chaotyczne i wnętrza kanionów. Położenie: Arabia Terra, North-Hellas, Southern Elysium, Valles Marineris.

HISTORIA GEOLOGICZNA:
2,7 miliarda lat temu do dzi¶: okres Amazoński: młode wylewy wulkaniczne w Olympus Mons (100-1000 milionów lat) i Elysium, czapy polarne, procesy eoliczne: erozja wietrzna, wydmy, burze pyłowe. Klimat: zimny, suchy z  cyklicznymi zmianami. Epoka wiatru.

2,7-3,5 miliarda lat temu: okres Hesperiański: Vallis Marineris (możliwy ryft) i kanały wypływowe, tereny chaotyczne; Elysium Mons. Wypiętrzenie Tharsis. Labirynt Noctis. Klimat: zimny, suchy z cyklicznymi zmianami. Epoka lodu.

3,5 miliarda - 4,6 miliarda lat temu: okres Noachiański: epoka wypiętrzeń południowych Wyżyn. Uderzenia formuj± baseny Argyre, Hellas. Klimat: ciepły, gęstsza atmosfera, ciekła woda. Sieci dolin. Ocean Borealis (?) Jeziora kraterowe. Epoka wody.

OBECNE PROCESY: pogoda: tr±by pyłowe ("dust devils"), globalne burze pyłowe (podczas peryhelium), smugi wiatrowe, ruch wydm, warstwy szronu, osuwiska, małe kanały wypływowe. Sezonowe cykle CO2, H2O, pyłu.

POLE MAGNETYCZNE: lokalne pola szcz±tkowe.

PARAMETRY ORBITY:
[Dane w nawiasach dotycz± Ziemi]
Nachylenie równika do orbity:
25,19°  [23,45]
Nachylenie orbity: 1,850° [0,00]
Mimo¶ród orbity: 0,0934 [0,0167]
Odległo¶ć od Słońca:  ¶rednia: 227,94 mln km= 1,523 AU [149,597 mln km=1,00 AU]
Aphelium (maksimum):
249,25 mln km = 1,666 AU [1,016]
Peryhelium (minimum):
206,61 mln km = 1,381 AU [0,983]
Odległo¶ć od Ziemi:
Największa: 401,355 mln km = 2,68 AU
Najmniejsza: 54,51 mln km = 0,36 AU

Najbliższe koniunkcje (najdalej od Ziemi): 10 sierpnia 2002,
15 wrze¶nia 2004, 24 paĽdziernika 2006,
6 grudnia 2008
Najbliższe opozycje (najbliżej Ziemi):
28 sierpnia 2003, 7 listopada 2005,
24 grudnia 2007, 29 stycznia 2010

¦rednia prędko¶ć orbitalna:
24,1 km/s [29,8 km/s]
Okres obrotu (1 dzień marsjański = 1 „sol”): 24 h 37m 22,66 s [23 h 56 m]
Okres orbitalny: (1 rok marsjański): 686,98 dni [365,2422]
Prędko¶ć liniowa obrotu (na równiku): 866,9 km/h [1669,8 km/h]

Czas biegu ¶wiatła:
Z/do Ziemi: 3m 2s - 22m 19s
Z/do  Słońca: 11m 29s - 13m 51s
[8m 11s - 8m 27s]

Księżyce: Phobos (27 km ¶rednicy), Deimos (12 km ¶rednicy)

PARAMETRY BRYŁY PLANETY
Promień równikowy: 3396 km [6378]
Promień biegunowy: 3379 km [6356]
Spłaszczenie: 0,00519 [0,00335]
Długo¶ć równika: 21326 km

Masa: 6,418x1023 kg [5,976x1024 kg]
Gęsto¶ć: 3,94 g / cm3 [5,51 g / cm3]
Objęto¶ć:
16,43x1010 km3 [10,87x1011 km3]
Przyspieszenie grawitacyjne:
3,72 m/s2 = 0,38g  [g=9,78 m/s2 ]
Prędko¶ć ucieczki:
5,02 km/s = 18072 km/h [11,18 km/s]

Albedo: 0,16 [0,37]
Jasno¶ć w opozycji: maks -2,9 mag,
min. -1,0 mag.
Widoma wielko¶ć k±towa z Ziemi:
maks. 25,16", min. 3,5"

Temperatura powierzchniowa
(w przybliżeniu): ¶rednio: -55 C°  (minimalna: -170 C°, maksymalna: 20 C°)
Stała słoneczna: 595 W/m2  [1380]
Wielko¶ć widoma Słońca: 0,35 ° [0,53]
Jasno¶ć Słońca: -25,8 mag [-26,7]
Ci¶nienie atmosferyczne: 699-912 Pa = 7 milibarów (1 mb na Olympus Mons, 9 mb w Hellas Basin) [101325 Pa]
Prędko¶ć wiatru: 2-30+ m/s
Skład atmosfery: 95% CO2, 2,6% N2, 1,6% Ar, 0,13 O2, 0,07 CO, 0,03 H2O

DANE GEOGRAFICZNE (AREOGRAFICZNE):
Powierzchnia całkowita:
144,200,000 km2
Układ odniesienia: elipsoida trójosiowa
Wysoko¶ć 0 m: na mapach MOLA (Mars Orbiter Laser Altimeter 1998-99): promień 3396 km (areoid). To około 1,6 km wyżej niż na innych mapach (USGS, etc), gdzie wysoko¶ć 0 m ustalono na poziomie ci¶nienia atmosferycznego 6,1 mbar (=punkt potrójny wody).
Południk 0 (długo¶ć): krater Airy-0.
Objęto¶ć północnej czapy polarnej:
1,2-1,7 km3
Objęto¶ć południowej czapy polarnej:
2-3 km3

NAJWYŻSZE, NAJNIŻSZE…
(w nawiasach: wysoko¶ć w km. ¬ródło: IAU)
Zakres topografii (rzeĽba terenu): 29,5 km
Punkty najwyższe:  Półkula zachodnia: Olympus Mons (21,3), Pavonis Mons (4), Arsia Mons (9), Ascraeus Mons (~20), Alba Patera  (7)  Półkula wschodnia: wulkan Elysium Mons (14) Północny obszar polarny: -1,9 km
Południowy obszar polarny: 4,8 km
Punkty najniższe:  Hellas Basin (-8,2), Vallis Marineris (-7)

NAJWIĘKSZE, NAJDŁUŻSZE…
(w nawiasach: ¶rednica/długo¶ć w km ¬ródło: IAU)
Najdłuższe doliny (Vallis): Valles Marineris (3769), Kasei (1780), Ares (1690), Maja (1516), Marte (1185), Simud (1074), Tiu (970), Reull (945), Mamers (945), Ma'adim Vallis (861), Mangala (828), Dao (816), Granicus (750),  Hrad (719), Shalbatana (687), Loire (670), Liris (613), Mawrth (575), Al-Qahira (546), Mad (524), Nanedi (508), Nirgal (496).
Największe kratery: Schiaparelli (471 km), Huygens (470), Cassini (412), Antoniadi (394).
Najrozleglejsze góry (Montes): Tharsis (1840), Nereidum (1677), Phlegra (1310), Libya (1170), Hellespontus (729),
Tartarus (830)
Największe wulkany (¶rednica): Olympus Mons (648), Arsia Mons (475), Ascraeus Mons (460), Elysium Mons (410),  Pavonis Mons (375), Hecates Tholus (183), Albor Tholus  (170)
Najdłuższe szczeliny (Fossae): Alba (2077), Claritas (2050), Icaria (2280), Sirenum (2735)

Nazwy obiektów:
Albedo feature: Albedo (zdolno¶ć odbijania ¶wiatła)
Catena, catenae: łańcuch kraterów
Cavus, cavi: zagłębienia, nieregularne obniżenia o stromych brzegach zwykle w sieciach lub grupach
Chaos: charakterystyczne obszary terenu o strzaskanej powierzchni
Chasma, chasmata: głębokie, wydłużone depresje o stromych brzegach, kaniony Colles: małe wzgórza lub wzniesienia
Crater: koliste obniżenie
Dorsum, dorsa: grzbiet, grzbiety
Fossa, fossae: długie, w±skie, płytkie obniżenie
Labes, labes: osuwisko
Labyrinthus, labyrinthi: kompleks przecinaj±cych się dolin
Mensa, mensae: płaskie wzniesienia o klifowatych brzegach, mesy
Mons, montes: góra, wulkan
Patera, paterae: nieregularny krater lub grupa kraterów z nierównymi brzegami; wulkan tarczowy
Planitia, planitiae: równinna nizina, basen
Planum, plana: płaskowyż lub równinna wyżyna
Rupes: urwisko
Scopulus:  rozległe lub nieregularne urwisko
Sulcus, sulci: równoległe bruzdy i grzbiety
Terra, terrae: rozległe obszary l±du
Tholus, tholi: niewielka góra (lub wulkan) lub wzniesienie
Undae: wydmy
Vallis, valles: dolina, doliny
Vastitas, vastitates: rozległa równina

Mars w różnych językach: po arabsku: Merrikh, grecku: Ares, hebrajsku: Ma'adim, japońsku: Kasei.

Obserwatorium Astronomiczne UJ
Tomasz Kundera
30-244 Krakow ul. Orla 171
kundera(kukac)oa.uj.edu.pl
http://www.oa.uj.edu.pl